Jika kerajaan sudah mengetahui wujudnya manipulasi dan kelemahan pelaburan, mengapa rantaian kelulusan, kegagalan semakan dan pihak yang bertanggungjawab masih belum didedahkan?
Pada Julai 2023, Kumpulan Wang Persaraan (Diperbadankan) atau KWAP, melabur AS$47.7 juta, bersamaan kira-kira RM200 juta dalam eFishery, sebuah syarikat teknologi akuakultur Indonesia yang ketika itu dipersembahkan sebagai antara syarikat pemula paling menjanjikan di Asia Tenggara.
Naratifnya cukup menarik. Teknologi eFishery dikatakan mampu membantu penternak ikan dan udang meningkatkan kecekapan melalui sistem pemberian makanan automatik, aplikasi digital serta analisis data. Pelaburan itu turut disertai nama besar seperti Temasek, SoftBank, 42XFund dan Northstar.
Di atas kertas, semuanya kelihatan meyakinkan. Penyata kewangan syarikat dikatakan telah diaudit oleh juruaudit antarabangsa. Proses penilaian dalaman dan usaha wajar bebas juga dilaporkan telah dijalankan. Kehadiran pelabur global seolah-olah memberi satu lagi lapisan keyakinan bahawa eFishery memiliki asas perniagaan yang kukuh.
Namun, gambaran tersebut akhirnya runtuh apabila laporan kewangan syarikat itu didapati telah dimanipulasi bagi menarik pelaburan. Pelabur kemudian dilaporkan mungkin hanya memperoleh semula kurang daripada 10 sen AS bagi setiap AS$1 yang dilaburkan.
Dalam bahasa paling mudah, daripada setiap RM100 yang dimasukkan, jumlah yang mungkin dapat dipulihkan berkemungkinan tidak sampai RM10.
Itu bukan sekadar pelaburan yang gagal.
Itu kerugian yang menuntut penjelasan penuh.
Kerajaan Sudah Tahu Berlaku Manipulasi
Perdana Menteri, Datuk Seri Anwar Ibrahim, telah memaklumkan bahawa KWAP antara pelabur yang diperdaya melalui manipulasi maklumat kewangan eFishery. Kerajaan turut menyatakan tindakan undang-undang, usaha mendapatkan semula dana, semakan tatakelola dalaman dan pengukuhan kawalan pelaburan sedang dilaksanakan.
Penjelasan itu mengesahkan satu perkara penting iaitu kerajaan kini mengetahui bahawa asas kewangan yang digunakan untuk menarik pelaburan telah dimanipulasi.
Namun, apabila kerajaan sudah mengetahui bentuk penipuan yang berlaku, rakyat berhak bertanya apakah lagi yang telah diketahui.
Bilakah kerajaan mula menyedari masalah tersebut?
Apakah hasil semakan dalaman KWAP?
Adakah kelemahan dikenal pasti pada peringkat cadangan, usaha wajar, penilaian risiko, kelulusan atau pemantauan?
Adakah mana-mana pegawai, penasihat atau ahli jawatankuasa telah dipanggil memberikan penjelasan?
Adakah terdapat amaran yang terlepas pandang atau tidak diendahkan?
Jika semua ini telah diketahui, mengapa rantaian tanggungjawab masih belum didedahkan kepada rakyat?
Adakah Naratif “KWAP Turut Ditipu” Sedang Menutup Persoalan Lebih Besar?
Hakikat bahawa Temasek, SoftBank dan dana antarabangsa lain turut terjejas memang menunjukkan penipuan itu mungkin dilakukan secara tersusun. Namun, kegagalan ramai pelabur tidak secara automatik membebaskan KWAP daripada tanggungjawab menjelaskan bagaimana RM200 juta dana persaraan diluluskan.
Kesilapan secara beramai-ramai tetap memerlukan akauntabiliti secara individu.
Nama besar tidak boleh dijadikan perisai. Kehadiran Temasek atau SoftBank mungkin meningkatkan keyakinan terhadap sesuatu pelaburan, tetapi ia tidak boleh menggantikan penilaian bebas KWAP.
KWAP bukan dana modal teroka biasa yang diwujudkan untuk mengejar pulangan ekstrem sambil menerima kadar kegagalan tinggi. Ia ialah institusi yang memegang amanah terhadap masa depan persaraan penjawat awam.
Justeru, apabila kerajaan mengulangi bahawa pelabur antarabangsa lain turut diperdaya, timbul persoalan sama ada penjelasan itu sedang digunakan untuk mengalihkan perhatian daripada kelemahan dalaman.
Mungkin benar KWAP menjadi mangsa.
Namun, menjadi mangsa tidak bermaksud semua pihak dalam rantaian kelulusan boleh dilepaskan daripada pemeriksaan.
Usaha Wajar Dilakukan Tetapi Apa yang Sebenarnya Disemak?
Usaha wajar tidak pernah menjadi jaminan seratus peratus. Pelabur boleh menyemak akaun, menemu bual pengurusan, mengkaji pasaran, menilai model perniagaan serta meneliti dokumen kewangan dan undang-undang. Jika data asas telah dimanipulasi secara sistematik, risiko untuk diperdaya tetap wujud.
Namun, usaha wajar tidak sepatutnya menjadi proses menerima dokumen yang disediakan oleh syarikat dan menandakan satu demi satu kotak pematuhan.
Ia mesti mencabar dakwaan.
Jika eFishery mendakwa mempunyai ratusan ribu peralatan di lapangan, adakah jumlah itu disahkan secara bebas?
Jika hasil dan keuntungan dilaporkan meningkat luar biasa, adakah transaksi sebenar, pelanggan, aliran tunai dan kos operasi diuji?
Jika teknologi menjadi asas utama nilai syarikat, adakah keberkesanannya diperiksa di lokasi operasi?
Jika juruaudit antarabangsa mengesahkan laporan kewangan, adakah KWAP bergantung sepenuhnya kepada pengesahan itu atau menjalankan pengujian tambahan?
Persoalan ini perlu dijawab melalui dokumen, bukan kenyataan umum.
Siapa Mencadangkan dan Siapa Meluluskan?
Siasatan mesti bermula dengan mengenal pasti siapa yang mula-mula mencadangkan pelaburan eFishery kepada KWAP. Pihak berkenaan perlu menjelaskan tesis pelaburan, asas penilaian, unjuran pertumbuhan, tahap risiko dan sebab sebuah dana persaraan mengambil kedudukan sebesar itu dalam sebuah syarikat pemula asing.
Unit usaha wajar dan pengurusan risiko pula perlu menerangkan bagaimana kesahihan penyata kewangan, pelanggan, hasil, aliran tunai dan operasi syarikat disahkan.
Panel Pelaburan, pengurusan kanan dan Lembaga KWAP juga tidak boleh diketepikan daripada penelitian. Mereka perlu menjelaskan maklumat yang dibentangkan, risiko yang dikenal pasti, soalan yang diajukan serta syarat yang dikenakan sebelum pelaburan diluluskan.
Penasihat luar, termasuk firma audit, penasihat kewangan, penasihat undang-undang, jurunilai dan perunding industri, turut perlu diperiksa sekiranya pengesahan mereka menjadi asas kepada keputusan pelaburan.
Tidak semua individu yang terlibat semestinya bersalah.
Namun, semua yang mempunyai peranan material wajar diperiksa.
Kegagalan Mungkin Berlaku Selepas Wang Disalurkan
Perhatian tidak boleh hanya tertumpu pada hari pelaburan diluluskan.
Pasukan yang bertanggungjawab memantau prestasi eFishery selepas dana disalurkan juga perlu menjelaskan sama ada laporan syarikat disemak secara berkala, sama ada aliran tunai sebenar dipantau dan sama ada sebarang kejanggalan pernah dikesan.
Ada kemungkinan kegagalan berlaku ketika kelulusan.
Ada kemungkinan juga tanda amaran muncul kemudian tetapi tidak dinaikkan kepada pihak lebih tinggi.
Tanpa akses kepada laporan pemantauan, minit mesyuarat dan rekod komunikasi, rakyat tidak akan mengetahui pada tahap mana sistem itu gagal.
Semakan Dalaman Tidak Boleh Menjadi Penamat
KWAP berada dalam ekosistem Kementerian Kewangan. Semakan dalaman oleh institusi itu sendiri ialah langkah awal, bukan jawapan muktamad.
Sebuah lembaga atau pengurusan yang menjadi sebahagian daripada struktur keputusan tidak seharusnya menjadi satu-satunya pihak yang menentukan sama ada sistem mereka sendiri telah berfungsi dengan baik.
Jawatankuasa Kira-Kira Wang Negara wajar membuka prosiding penuh. Kertas cadangan pelaburan, laporan usaha wajar, analisis risiko, minit mesyuarat, pengesahan juruaudit, rekod kelulusan dan laporan pemantauan mesti diteliti.
Siasatan bebas juga perlu menentukan sama ada terdapat konflik kepentingan, tekanan mempercepatkan kelulusan, pergantungan berlebihan terhadap reputasi pelabur lain atau sebarang pengaruh luar.
Ini bukan tuduhan bahawa campur tangan telah berlaku.
Ia ialah ruang siasatan yang munasabah apabila dana awam bernilai hampir RM200 juta terjejas.
Mengapa Tiada Nama dan Tanggungjawab Didedahkan?
Kerajaan mungkin berhujah bahawa tindakan undang-undang masih berjalan dan pendedahan tertentu boleh menjejaskan proses pemulihan dana. Pertimbangan itu boleh diterima bagi maklumat yang benar-benar sensitif.
Namun, ia tidak menghalang kerajaan daripada menjelaskan struktur tanggungjawab.
Rakyat berhak mengetahui siapa yang mencadangkan pelaburan, siapa yang menjalankan usaha wajar, siapa yang memperakukan risiko, siapa yang memberikan kelulusan akhir dan siapa yang memantau prestasi selepas pelaburan dibuat.
Rakyat juga berhak mengetahui sama ada semakan dalaman menemui kecuaian, kelemahan prosedur atau kegagalan pengawasan.
Apabila semua jawapan ini tidak diberikan, wujud persepsi bahawa kerajaan mahu mengecilkan isu kepada satu kesimpulan mudah: eFishery menipu, KWAP menjadi mangsa, tindakan undang-undang telah dimulakan dan cerita perlu dianggap selesai.
Di situlah persoalan tentang unsur “tutup cerita” timbul.
Bukan kerana telah terbukti kerajaan menyembunyikan kesalahan.
Sebaliknya, kerajaan masih belum membuka keseluruhan gambaran yang diperlukan untuk menolak persepsi tersebut.
Anwar Tidak Boleh Sekadar Menjadi Penyampai Penjelasan
Sebagai Perdana Menteri dan Menteri Kewangan, Anwar bukan sekadar individu yang mengumumkan bahawa KWAP telah ditipu. Beliau mengetuai kementerian yang mempunyai tanggungjawab politik dan institusi terhadap KWAP.
Ini tidak bermaksud Anwar secara peribadi mencadangkan atau meluluskan pelaburan tersebut. Tuduhan seperti itu memerlukan bukti.
Namun, selepas kerajaan mengetahui skala manipulasi dan potensi kerugian, tanggungjawab Anwar ialah memastikan keseluruhan rantaian keputusan disiasat secara bebas dan hasilnya dijelaskan kepada rakyat.
Jika beliau mengetahui terdapat kelemahan dalaman, tindakan mesti diumumkan.
Jika tiada kecuaian ditemui, laporan yang membersihkan pihak berkenaan juga perlu dibentangkan.
Jika prosedur sedia ada tidak mencukupi, pembaharuan sebenar perlu diperincikan.
Berdiam diri di sebalik kenyataan bahawa tindakan undang-undang sedang berjalan hanya akan menguatkan persepsi bahawa kerajaan mahu isu ini berlalu tanpa akauntabiliti yang jelas.
RM200 Juta Bukan “Pelajaran Mahal”
Kerugian itu mungkin kecil berbanding keseluruhan aset KWAP, tetapi amanah awam tidak dinilai berdasarkan peratusan portfolio semata-mata.
Dana berkenaan berkait dengan masa depan persaraan guru, jururawat, anggota keselamatan, pegawai kerajaan dan pesara yang telah memberikan puluhan tahun kepada perkhidmatan negara.
Mereka berhak mengetahui bukan sahaja siapa yang memalsukan angka, tetapi siapa yang menjaga pintu ketika angka palsu itu berjaya melepasi sistem.
Tidak semua kerugian pelaburan merupakan jenayah.
Tidak semua ahli lembaga, pegawai atau penasihat mesti dianggap bersalah.
Namun, tiada seorang pun boleh dikecualikan daripada pemeriksaan hanya kerana berada di sebalik jawatan besar atau nama institusi yang dihormati.
Apa Sebenarnya Anwar Tahu?
Kerajaan sudah mengetahui bahawa manipulasi berlaku.
Kerajaan mendakwa semakan dalaman telah dijalankan.
Kerajaan juga mengetahui potensi kerugian dan rendahnya kadar pemulihan dana.
Maka persoalan selepas itu tidak boleh dielakkan:
Apakah dapatan sebenar semakan tersebut?
Siapakah yang dikenal pasti gagal?
Adakah terdapat kecuaian profesional?
Adakah rantaian kelulusan telah diperiksa sehingga ke peringkat tertinggi?
Mengapa tiada pihak dipertanggungjawabkan secara terbuka?
Penipuan mungkin menjelaskan bagaimana RM200 juta itu terjejas.
Ia tidak menjelaskan mengapa kelemahan sistem masih belum didedahkan.
Dalam isu eFishery, persoalannya bukan sekadar siapa yang menipu KWAP. Persoalannya ialah apa yang kerajaan sudah tahu, siapa yang sepatutnya bertanggungjawab dan mengapa sehingga hari ini rakyat masih belum diberikan gambaran penuh.
