Ruginya kita.
Papan tanda Tabung Haji (TH) di Hotel Al-Haram, Madinah dikatakan sudah ditanggalkan. Bagi sesetengah pihak, itu mungkin sekadar pertukaran papan tanda pada sebuah hotel di luar negara. Namun dalam ekonomi pengurusan haji, papan tanda tersebut melambangkan kedudukan strategik Malaysia di Tanah Suci, akses jangka panjang kepada bilik hotel dan keupayaan mengawal sebahagian kos penginapan jemaah dalam pasaran yang semakin mahal serta kompetitif.
Sebab itu isu Al-Rawda tidak boleh dihukum melalui satu ayat mudah bahawa TH membayar RM1.5 bilion tetapi hanya menerima “sekeping nota janji”.
Ayat itu mungkin berkesan sebagai peluru politik tetapi dari sudut undang-undang dan komersial, ia tidak lengkap dan mengelirukan. Nota janji atau promissory note di Arab Saudi bukan cebisan kertas kosong. Ia ialah instrumen komersial yang diiktiraf undang-undang dan jika memenuhi syarat ditetapkan, boleh menjadi asas tindakan penguatkuasaan terhadap penghutang.
Perkara 9 Undang-Undang Penguatkuasaan Arab Saudi menetapkan bahawa pelaksanaan wajib hendaklah berasaskan dokumen penguatkuasaan bagi hak yang telah matang dan jumlahnya dapat ditentukan.
Antara dokumen dalam kerangka itu ialah instrumen komersial, termasuk nota janji yang memenuhi kehendak undang-undang. Berbeza daripada tuntutan kontrak biasa yang mungkin memerlukan saman dan perbicaraan untuk membuktikan hutang, nota janji yang sah boleh digunakan dalam proses penguatkuasaan, tertakluk pada terma dokumen, tarikh matang dan keputusan pihak berkuasa kehakiman Saudi. Baca: Undang-Undang Penguatkuasaan Arab Saudi
Ini tidak bermaksud nota janji sama kukuh dengan jaminan bank. Jaminan bank disandarkan kepada keupayaan sebuah institusi kewangan, manakala nilai pemulihan daripada nota janji bergantung pada kemampuan dan aset pengeluar atau penjaminnya. Jika penghutang tidak memiliki aset mencukupi atau asetnya sukar dikesan, kemenangan undang-undang belum tentu menghasilkan pemulihan tunai sepenuhnya. Namun terdapat perbezaan besar antara mengatakan nota janji tidak sekuat jaminan bank dengan mengatakan nota janji langsung tidak bernilai. Kenyataan pertama ialah penilaian risiko yang munasabah, kenyataan kedua ialah gambaran yang salah.
Menurut penjelasan rasmi di Dewan Rakyat, nota janji Al-Rawda turut dijamin secara peribadi oleh pemiliknya, Dr Mashhoor Ali Omar Almadoodi. Jaminan peribadi pada prinsipnya membolehkan penjamin dipertanggungjawabkan terhadap obligasi penghutang utama, tertakluk pada skop, jumlah, tempoh dan syarat dokumen. Kekuatan sebenar jaminan itu hanya boleh ditentukan dengan memeriksa dokumen asal: jumlah yang dijamin, tempoh kuat kuasa, aset penjamin dan sama ada aset tersebut turut terikat kepada pemiutang lain.
Memang wajar dipersoalkan mengapa transaksi sebesar ini diteruskan tanpa jaminan bank yang dilaporkan telah diminta oleh pengurusan risiko TH. Proses usaha wajar yang dikatakan belum lengkap juga merupakan perkara serius. Jika terdapat kecuaian, pelanggaran tatakelola atau salah laku, tindakan mesti diambil berdasarkan bukti. Namun kelemahan struktur perlindungan tidak bermaksud perlindungan itu langsung tidak wujud.
Bukti paling jelas ialah keputusan timbang tara bertarikh 16 April 2023 yang memerintahkan Al-Rawda membayar SAR899 juta kepada TH. Pada November 2024, kedua-dua pihak memasuki perjanjian penyelesaian.
Al-Rawda kemudian membayar SAR14.9 juta sebelum gagal mematuhi terma seterusnya, menyebabkan TH menamatkan penyelesaian itu dan meneruskan usaha mengesan aset. Kertas yang kononnya “tidak bernilai” itu telah menyumbang kepada tuntutan yang diiktiraf melalui anugerah timbang tara SAR899 juta, diikuti perjanjian penyelesaian dan pembayaran sebenar. Masalah yang belum selesai ialah kebolehkutipan, bukannya ketiadaan hak.
TH juga bukan membayar RM1.5 bilion semata-mata untuk memperoleh nota janji. Antara 2015 hingga 2017, TH membayar kira-kira SAR1.4 bilion, bersamaan sekitar RM1.5 bilion ketika itu, bagi pajakan empat hotel untuk tempoh antara 10 hingga 18 tahun.
Hotel tersebut ialah Hotel Al-Haram, Hotel Al-Aqiq dan Hotel Al-Saha di Madinah serta Hotel Rawdat Al-Bait di Makkah. Al-Rawda turut dilantik sebagai pengendali, manakala TH dijangka menerima hasil sewaan keseluruhan sebanyak SAR2.49 bilion sepanjang tempoh kontrak. Angka tersebut dalam riyal Saudi, bukannya ringgit.
Nilai transaksi itu bukan hanya pada hasil sewaan. TH turut memperoleh akses jangka panjang kepada bilik hotel di lokasi strategik. Dalam pengurusan haji, bekalan bilik adalah terhad, permintaannya bermusim dan harga boleh meningkat dengan mendadak. Pajakan jangka panjang boleh menjadi perlindungan terhadap kenaikan kos serta ketidakpastian bekalan. Maka apabila perjanjian tersebut ditamatkan, persoalannya bukan sekadar berapa banyak wang boleh dituntut, tetapi berapa besar nilai strategik yang turut dilepaskan.
Kerajaan perlu mendedahkan jumlah bayaran yang diterima sebelum kemungkiran pada Mac 2019, nilai penggunaan bilik oleh TH, penjimatan berbanding harga pasaran, nilai baki pajakan ketika perjanjian ditamatkan dan kos mendapatkan kapasiti hotel setara pada hari ini. Rosot nilai perakaunan ialah perkara serius tetapi ia tidak semestinya menceritakan keseluruhan manfaat ekonomi yang pernah diterima atau nilai yang masih boleh diselamatkan.
Perjanjian penyelesaian pada November 2024 membuktikan rundingan memang pernah berlaku di bawah pentadbiran semasa. Namun rakyat berhak mengetahui sama ada Al-Rawda atau penjaminnya pernah menawarkan hotel, tanah, saham, hak pembangunan atau aset lain sebagai penyelesaian. Bagi penghutang yang kekurangan tunai tetapi masih memiliki aset, pertukaran hutang kepada aset kadangkala lebih bernilai daripada mengejar anugerah yang sukar dikutip. Kemenangan undang-undang belum tentu kemenangan ekonomi.
Saluran diplomatik juga sepatutnya digunakan secara maksimum. Diplomasi tidak boleh menggantikan mahkamah atau memaksa Arab Saudi memihak kepada TH tetapi ia boleh membantu koordinasi, pengesanan aset dan penyelesaian komersial. Menurut Bernama, rekod menunjukkan hubungan peringkat tertinggi pernah menghasilkan manfaat kepada jemaah Malaysia. Pada 2017, kuota haji negara meningkat daripada 27,900 kepada 30,200 selepas perbincangan antara Raja Salman dengan Perdana Menteri ketika itu, Datuk Seri Najib Razak.
Maka persoalan yang sah ialah sejauh mana isu Al-Rawda telah dibawa melalui saluran tertinggi Malaysia–Arab Saudi. Adakah bantuan pihak berkuasa Saudi diminta untuk mengesan aset atau memudah cara penyelesaian? Jika sudah, apakah hasilnya? Jika belum, mengapa tidak?
Nota janji Al-Rawda bukan kertas kosong. Ia mungkin tidak memberikan perlindungan setanding jaminan bank tetapi hak TH telah diiktiraf melalui anugerah timbang tara SAR899 juta. Kritikan terhadap kelemahan transaksi asal tetap perlu, namun keputusan selepas kemungkiran termasuk penamatan pajakan dan penolakan kemungkinan penyelesaian berasaskan aset juga mesti diperiksa dengan piawaian yang sama.
Papan tanda boleh ditanggalkan dalam beberapa minit tetapi kedudukan strategik di Makkah dan Madinah mengambil masa bertahun-tahun untuk dibina dan mungkin menelan kos jauh lebih besar untuk diperoleh semula. Jangan hanya bertanya siapa yang patut dipersalahkan kerana Al-Rawda gagal membayar. Tanyakan juga siapa yang bertanggungjawab memastikan nilai yang masih boleh diselamatkan tidak turut terlepas daripada tangan kita.
Nota janji itu bukan kertas yang tidak bernilai. Yang berisiko menjadi tidak bernilai ialah kemenangan undang-undang yang gagal diterjemahkan kepada pemulihan aset selepas hak strategik yang pernah berada dalam genggaman pula dilepaskan.
