SIRI 1
Sistem pemerintahan Negeri Sembilan tidak boleh dibaca menggunakan kerangka monarki negeri lain; kuasa adatnya berjenjang, Yang di-Pertuan Besar dipilih dan setiap kuasa datang bersama amanah serta batasnya
SHAH ALAM — Sebelum istilah “derhaka” dilemparkan dalam polemik membabitkan institusi diraja dan adat Negeri Sembilan, masyarakat perlu terlebih dahulu memahami bagaimana negeri itu dibentuk, dari mana datangnya kuasa Undang Yang Empat dan bagaimana kedudukan Yang di-Pertuan Besar ditentukan.
Itu penegasan Dr Ikmal Hisham Md Tah, Pensyarah Kanan Fakulti Undang-Undang Universiti Teknologi MARA (UiTM) yang bidang kepakarannya merangkumi Undang-Undang Pentadbiran.
Menurut beliau, antara punca utama kekeliruan dalam perbahasan semasa ialah kecenderungan membaca sistem Negeri Sembilan menggunakan kaca mata pemerintahan beraja di negeri-negeri Melayu lain.
Sedangkan Negeri Sembilan mempunyai sejarah, adat dan seni bina perlembagaannya sendiri.
SHAH ALAM — Sebelum istilah “derhaka” dilemparkan dalam polemik membabitkan institusi diraja dan adat Negeri Sembilan, masyarakat perlu terlebih dahulu memahami bagaimana negeri itu dibentuk, dari mana datangnya kuasa Undang Yang Empat dan bagaimana kedudukan Yang di-Pertuan Besar ditentukan.
Itu penegasan Dr Ikmal Hisham Md Tah, Pensyarah Kanan Fakulti Undang-Undang Universiti Teknologi MARA (UiTM) yang bidang kepakarannya merangkumi Undang-Undang Pentadbiran.
Menurut beliau, antara punca utama kekeliruan dalam perbahasan semasa ialah kecenderungan membaca sistem Negeri Sembilan menggunakan kaca mata pemerintahan beraja di negeri-negeri Melayu lain.
Sedangkan Negeri Sembilan mempunyai sejarah, adat dan seni bina perlembagaannya sendiri.
Negeri Sembilan bukan salinan sistem negeri lain
Struktur tradisional Negeri Sembilan terbentuk daripada beberapa luak yang mempunyai institusi pemerintah masing-masing, termasuk Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau.
Empat luak berkenaan mempunyai Undang masing-masing, manakala sistem pemerintahan negeri kemudian berkembang dalam kerangka yang menyatukan institusi adat tersebut dengan institusi Yang di-Pertuan Besar.
Keunikan itu turut mempunyai pengiktirafan perlembagaan.
Perkara 71(2) Perlembagaan Persekutuan memperluaskan jaminan terhadap hak perlembagaan Raja kepada Pembesar Memerintah Negeri Sembilan, dengan pengubahsuaian yang diperlukan. Perkara 181 pula memelihara prerogatif, kuasa dan bidang kuasa Pembesar Memerintah Negeri Sembilan dalam wilayah masing-masing, tertakluk kepada Perlembagaan.
Malah, dalam kes penting Dato Menteri Othman bin Baginda & Anor v Dato Ombi Syed Alwi bin Syed Idrus [1981] 1 MLJ 29, Mahkamah Persekutuan menghuraikan sistem pemerintahan Negeri Sembilan sebagai satu konsep yang bersifat komposit, melibatkan Yang di-Pertuan Besar bersama Pembesar Memerintah yang diperuntukkan oleh Undang-Undang Tubuh negeri.
Ertinya, kata Dr Ikmal, Undang Yang Empat tidak wajar difahami semata-mata sebagai “pembesar istana” dalam pengertian biasa.
Mereka mempunyai kedudukan tersendiri yang berakar daripada adat dan kemudiannya diperkukuhkan melalui kerangka perlembagaan.
Yang di-Pertuan Besar dipilih, bukan diwarisi secara automatik
Satu lagi fakta asas yang perlu difahami ialah kedudukan Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan tidak berpindah secara automatik daripada seorang ayah kepada anak sulungnya.
Yang di-Pertuan Besar dipilih oleh empat Undang iaitu Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau.
Perkara itu turut diperakui dalam penghakiman kes Dato Menteri Othman, yang menyatakan bahawa Yang di-Pertuan Besar dipilih oleh empat Undang, manakala Undang sendiri dipilih mengikut adat luak masing-masing.
Sejarah moden memberikan contoh yang jelas.
Selepas kemangkatan Tuanku Munawir pada 1967, Tuanku Muhriz tidak secara automatik menaiki takhta. Undang Yang Empat memilih Tuanku Ja’afar sebagai Yang di-Pertuan Besar.
Lebih empat dekad kemudian, selepas kemangkatan Tuanku Ja’afar pada Disember 2008, Undang Yang Empat bermesyuarat sekali lagi dan Tuanku Muhriz dipilih daripada kalangan calon yang layak sebelum dimasyhurkan sebagai Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan ke-11.
Pemilihan Tuanku Muhriz pada 2008 turut dilaporkan dibuat secara sebulat suara oleh Undang Yang Empat.
Bagi Dr Ikmal, sejarah ini penting kerana ia menunjukkan satu perkara yang tidak boleh diketepikan dalam memahami Negeri Sembilan, kelayakan sebagai waris tidak sama dengan hak automatik terhadap takhta.
Kuasa pemilihan mempunyai mekanismenya sendiri.
Kuasa bergerak dari bawah, amanah turun dari atas
Keunikan Adat Perpatih juga boleh dilihat melalui struktur sosialnya yang berjenjang:
Anak Buah → Buapak → Lembaga → Undang → Yang di-Pertuan Besar.
Dr Ikmal merumuskan falsafah tersebut dengan dua ayat yang mudah:
“Kuasa naik dari bawah. Amanah turun dari atas.”
Maksudnya, setiap lapisan mempunyai fungsi dan autoriti tersendiri, tetapi autoriti itu bukan tanpa batas.
Kuasa tidak berdiri sendirian.
Ia datang bersama tanggungjawab.
Ia juga tidak boleh digunakan di luar ruang yang diberikan oleh adat, Undang-Undang Tubuh atau Perlembagaan.
Sebab itulah hubungan antara Yang di-Pertuan Besar, Undang, Lembaga, Buapak dan Anak Buah tidak tepat jika disederhanakan kepada satu gambaran lurus bahawa semua kuasa mengalir hanya dari atas ke bawah.
Di sinilah istilah “derhaka” perlu digunakan dengan cermat
Menurut Dr Ikmal, perkataan “derhaka” membawa beban sejarah dan emosi yang besar.
Dalam pemahaman umum, derhaka sering digambarkan sebagai tindakan seseorang yang berada di bawah menentang pemerintah yang berada di atas tetapi struktur Adat Perpatih jauh lebih kompleks.
Apabila sesuatu institusi diberikan fungsi tertentu oleh adat atau Perlembagaan, pelaksanaan fungsi itu tidak secara automatik boleh dianggap sebagai penderhakaan hanya kerana wujud perbezaan pendirian antara institusi.
Jika timbul persoalan mengenai sama ada sesuatu kuasa wujud, bagaimana ia sepatutnya digunakan atau sama ada prosedurnya telah dipatuhi, jawapannya perlu dicari melalui teks Undang-Undang Tubuh, adat yang terpakai dan proses undang-undang yang sah.
Bukan melalui sentimen.
Bukan melalui populariti.
Dan bukan dengan sekadar memberikan label kepada pihak yang berbeza pandangan.
Kes Dato Menteri Othman sendiri memperlihatkan betapa rapatnya hubungan antara adat, pemilihan Undang dan struktur perlembagaan Negeri Sembilan sehingga pertikaian mengenai institusi tersebut memerlukan pembacaan terhadap kedua-dua Perlembagaan Persekutuan dan Undang-Undang Tubuh negeri.
“Gelar cendekia tidak menggantikan penelitian”
Dr Ikmal turut mengingatkan bahawa kerumitan sistem ini menuntut disiplin intelektual daripada sesiapa yang mahu mengulasnya.
Beliau merumuskan peringatan itu dengan tajam:
“Gelar cendekia tidak menggantikan penelitian. Populariti tidak menggantikan autoriti. Emosi tidak menggantikan fakta.”
Dalam suasana politik yang panas, sesuatu istilah boleh menjadi senjata.
Tetapi apabila institusi adat dan Raja diperkatakan, kesannya jauh lebih besar daripada perbalahan politik sehari dua.
Sebab itu sebelum seseorang menggunakan perkataan “derhaka”, Dr Ikmal mengemukakan empat persoalan yang lebih asas: Siapa sebenarnya diberikan kuasa? Dari mana kuasa itu datang? Apakah batas kepada kuasa tersebut? Dan apakah amanah yang datang bersamanya?
Empat soalan itu lebih penting daripada sebarang slogan.
Fahami kuasa sebelum menghukum
Adat Negeri Sembilan sendiri mempunyai ungkapan yang cukup terkenal:
“Bulat air kerana pembetung, bulat manusia kerana muafakat.”
Begitu juga prinsip:
“Berjenjang naik, bertangga turun.”
Kedua-duanya menggambarkan bahawa sistem tersebut dibentuk melalui hierarki, muafakat dan pembahagian tanggungjawab — bukannya pemerintahan yang boleh difahami melalui satu institusi secara terasing.
Maka perbahasan mengenai Negeri Sembilan, menurut Dr Ikmal, sepatutnya bermula daripada sejarah dan undang-undangnya sebelum sampai kepada hukuman moral terhadap mana-mana pihak.
Negeri Sembilan tidak boleh difahami tanpa sejarahnya.
Sejarahnya pula tidak boleh dipisahkan daripada adatnya.
Dan adatnya tidak boleh dibaca tanpa memahami siapa yang diberikan kuasa oleh perlembagaan serta bagaimana kuasa tersebut sepatutnya dilaksanakan.
Sebelum mudah menghukum siapa “derhaka”, fahami dahulu siapa yang diberikan kuasa dan dari mana kuasa itu datang.
Berdasarkan pandangan Dr Ikmal Hisham Md Tah, Fakulti Undang-Undang, Universiti Teknologi MARA (UiTM).
