Jawapannya bukan Menteri Besar, bukan EXCO dan bukan parti politik
Kemelut yang melanda Negeri Sembilan mendedahkan satu jurang kefahaman yang serius. Ramai mahu menentukan siapa betul dan siapa salah sebelum memahami siapa yang sebenarnya mempunyai kuasa menurut adat dan perlembagaan.
Negeri Sembilan tidak menggunakan sistem pewarisan takhta secara automatik. Kedudukan Yang di Pertuan Besar tidak semestinya berpindah kepada putera sulung apabila berlaku kekosongan. Negeri ini mengamalkan sistem monarki elektif yang menggabungkan Adat Perpatih dengan Undang Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan.
Justeru, sebarang perbincangan tentang takhta mesti bermula dengan perlembagaan. Ia tidak boleh ditentukan melalui sentimen politik, tekanan parti atau kenyataan media.
Undang Yang Empat memegang kuasa memilih
Perkara VII menetapkan bahawa Yang di Pertuan Besar dipilih oleh Undang Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau. Pemilihan itu hendaklah dilakukan mengikut kaedah yang ditetapkan serta selaras dengan adat negeri.
Peruntukan ini menjawab persoalan paling asas. Kuasa memilih tidak diberikan kepada Menteri Besar, EXCO, Dewan Undangan Negeri atau mana mana parti politik.
Kuasa itu berada pada Undang Yang Empat.
Namun, kuasa mereka juga bukan tanpa batas. Pemilihan mesti dilakukan dalam lingkungan calon yang memenuhi syarat perlembagaan dan adat.
Undang juga lahir daripada adat
Perkara XIV menetapkan bahawa Undang bagi Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau hendaklah dipilih secara sah mengikut adat luak masing masing.
Ini bermakna Menteri Besar tidak melantik Undang. EXCO juga tidak boleh menaikkan atau menyingkirkan seseorang Undang mengikut kehendak politik.
Institusi Undang memperoleh kedudukannya melalui struktur adat dalam luak. Daripada institusi inilah datangnya kuasa untuk memilih Yang di Pertuan Besar.
Hubungan kuasanya cukup jelas. Adat luak melahirkan Undang. Undang Yang Empat memilih Yang di Pertuan Besar. Kerajaan negeri pula mengurus pentadbiran serta melaksanakan tanggungjawab yang diberikan oleh perlembagaan.
Tiada satu pun peringkat tersebut membenarkan ahli politik mengambil alih kuasa adat.
Siapa yang layak dipilih
Perkara VII menetapkan bahawa calon mestilah lelaki Melayu, beragama Islam, sempurna akal dan merupakan keturunan sah melalui nasab lelaki daripada Raja Radin ibni Raja Lenggang.
Apabila seseorang Yang di Pertuan Besar mangkat dan meninggalkan zuriat lelaki, Undang Yang Empat hendaklah memilih pengganti daripada lingkungan tersebut.
Jika tiada calon yang dianggap sesuai dan berkeupayaan, pertimbangan boleh bergerak mengikut susunan yang ditetapkan. Susunan itu merangkumi saudara lelaki almarhum, bapa saudara sebelah bapa, cucu lelaki, anak lelaki kepada saudara lelaki dan anak lelaki kepada bapa saudara sebelah bapa.
Sistem ini bukan pewarisan automatik. Ia juga bukan pilihan raya terbuka.
Ia merupakan proses pemilihan oleh empat pemegang amanah adat daripada lingkungan keturunan diraja yang ditentukan oleh perlembagaan.
Pemilihan tidak sama dengan penurunan takhta
Kekeliruan paling besar berlaku apabila proses memilih pengganti dicampuradukkan dengan proses seseorang Yang di Pertuan Besar berhenti memegang jawatan.
Perkara VII berkaitan pemilihan. Perkara IX menyentuh turun takhta secara sukarela. Perkara X pula memperuntukkan keadaan tertentu yang membolehkan Undang Yang Empat meminta Yang di Pertuan Besar menarik diri sementara atau turun takhta.
Perkara X menghendaki suatu siasatan yang penuh dan lengkap dilakukan sebelum keputusan substantif dibuat. Syarat ini penting kerana kedudukan Raja tidak boleh ditentukan melalui dakwaan, pengumuman tergesa gesa atau tekanan politik.
Apabila proses tersebut membawa kepada penamatan kedudukan, perlembagaan menghendaki suatu proklamasi dikeluarkan di bawah tandatangan Undang dan Menteri Besar.
Tandatangan Menteri Besar bukan sumber kuasa untuk menjatuhkan Raja. Namun, tandatangan itu juga bukan hiasan yang boleh diketepikan. Ia ialah sebahagian daripada tatacara perlembagaan yang mesti disempurnakan.
Perlembagaan tidak meletakkan Menteri Besar sebagai pemilih, penyiasat atau penentu takhta. Peranannya ialah memastikan proses pentadbiran yang diwajibkan dilaksanakan dengan teratur.
Selepas kekosongan berlaku secara sah, Perkara XI menyerahkan tanggungjawab memilih Yang di Pertuan Besar yang baharu kepada Undang Yang Empat.
Di manakah kedudukan Dewan Keadilan dan Undang
Dewan Keadilan dan Undang mempunyai fungsi menasihati mengenai persoalan adat Melayu serta perkara berkaitan kedudukan pembesar memerintah.
Menteri Besar boleh merujuk persoalan adat kepada Dewan untuk mendapatkan nasihat. Hak untuk membuat rujukan itu menunjukkan bahawa Menteri Besar mempunyai tanggungjawab mengurus proses dengan cermat.
Namun, hak merujuk sesuatu persoalan tidak memberikan kuasa untuk menentukan jawapannya.
Menteri Besar sepatutnya bertindak sebagai penghubung yang menjaga sempadan antara institusi adat dengan kerajaan negeri. Beliau tidak sepatutnya dilihat menggunakan pentadbiran negeri untuk menguatkan kedudukan mana mana pihak dalam pertikaian adat.
Di sinilah Aminuddin gagal berkecuali
Kritikan terhadap Aminuddin Harun tidak sepatutnya dibina atas dakwaan bahawa beliau mempunyai kuasa melantik atau menurunkan Yang di Pertuan Besar. Perlembagaan tidak memberikan kuasa tersebut kepadanya.
Kegagalan Aminuddin terletak pada cara kemelut itu diurus dan dipersembahkan kepada rakyat.
Sebagai Menteri Besar ketika itu, beliau sepatutnya menjadi penjaga proses yang berkecuali. Beliau perlu menenangkan keadaan, menjelaskan sempadan kuasa dan memastikan kerajaan negeri tidak dilihat memihak dalam pertikaian adat.
Apabila pentadbiran negeri gagal meyakinkan rakyat tentang sifat berkecualinya, pertikaian adat mula memasuki gelanggang politik. Kenyataan kerajaan ditafsir sebagai pendirian kepartian. Sokongan terhadap Menteri Besar mula dipersoalkan. Institusi adat akhirnya menjadi bahan perdebatan politik.
Inilah kegagalan sebenar yang perlu dipertanggungjawabkan kepada Aminuddin.
Beliau tidak mencipta Adat Perpatih. Namun, kegagalannya mengurus sempadan antara adat dengan politik menyebabkan kemelut itu berkembang menjadi krisis kepimpinan.
UMNO menarik sokongan terhadap Aminuddin
Penarikan sokongan politik terhadap Aminuddin tidak boleh disamakan dengan penolakan terhadap Istana atau institusi Yang di Pertuan Besar.
Sokongan kepada Menteri Besar ialah persoalan politik dan keyakinan dalam Dewan Undangan Negeri. Kedudukan Yang di Pertuan Besar pula ditentukan melalui adat dan perlembagaan.
Mengkritik Menteri Besar bukan perbuatan derhaka. Menolak kepimpinan politik juga bukan bermaksud mencabar kuasa Raja.
UMNO dan Barisan Nasional menarik sokongan terhadap Aminuddin kerana hilang keyakinan terhadap kepimpinannya. Tindakan itu bukan usaha memilih Raja, menurunkan Raja atau merampas kuasa Undang Yang Empat.
Hormati adat dengan memahami sempadan kuasa
Adat Perpatih tidak menyebabkan krisis politik. Krisis tercetus apabila ahli politik gagal menghormati batas kuasa dan gagal mengurus pertikaian dengan kebijaksanaan.
Undang Yang Empat memilih Yang di Pertuan Besar. Menteri Besar mengurus proses yang diperuntukkan. Kerajaan negeri mentadbir negeri. Parti politik pula menentukan sokongan terhadap kepimpinan kerajaan.
Setiap institusi mempunyai lingkungan masing masing.
Menteri Besar boleh datang dan pergi berdasarkan sokongan politik. EXCO boleh berubah apabila kerajaan bertukar. Namun, Adat Perpatih tidak boleh dijadikan perisai untuk melindungi kegagalan seseorang pemimpin.
Apabila sempadan kuasa dihormati, adat menjadi pelindung kestabilan. Apabila sempadan itu dikaburkan, adat yang sepatutnya menyatukan rakyat akhirnya menjadi mangsa percaturan politik.
