.png)
Kenyataan Datuk Seri Anwar Ibrahim pada 23 September 2026 yang mengaitkan Menteri Besar Negeri Sembilan Datuk Ismail Lasim dan barisan EXCO dengan tindakan menurunkan Tuanku Muhriz Tuanku Munawir telah membuka satu persoalan yang jauh lebih besar daripada pertikaian politik. Perdana Menteri menyifatkan tindakan itu sebagai biadab dan tidak bertamadun serta mempersoalkan mandat Menteri Besar dan EXCO untuk mempertikaikan kedudukan Raja. Namun untuk memahami apa yang sebenarnya berlaku, isu ini tidak boleh dihukum melalui retorik semata-mata. Ia perlu dikembalikan kepada dokumen, struktur perlembagaan negeri dan kedudukan institusi adat Negeri Sembilan.
Persoalannya ialah sama ada UMNO atau Menteri Besar mempunyai kuasa menentukan siapa yang boleh menjadi atau berhenti menjadi Yang di-Pertuan Besar.
Struktur Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959 tidak meletakkan kuasa tersebut pada sebuah parti politik, Menteri Besar atau EXCO. Undang Yang Empat sendiri dalam kenyataan bersama pada 22 September menegaskan bahawa Menteri Besar dan EXCO tidak mempunyai kuasa menurunkan Yang di-Pertuan Besar. Menurut pendirian mereka, Menteri Besar dan EXCO hanya melaksanakan tugas perlembagaan berkaitan ketetapan yang dibuat oleh Undang Yang Empat di bawah kerangka UUTKNS 1959.
Di sinilah perbezaan antara membuat keputusan dengan melaksanakan keputusan perlu difahami. Proklamasi yang menjadi pusat pertikaian bertarikh 19 April 2026 dikemukakan atas nama Undang Yang Empat. Pihak Undang kemudian mendedahkan bahawa keempat-empat Undang telah menandatangani dan menurunkan cop mohor masing-masing pada dokumen berkenaan pada tarikh tersebut. Menteri Besar pula didakwa melengkapkan surat cara berkaitan melalui tandatangannya pada 3 Ogos. Dengan kata lain, menurut versi dan pendirian Undang Yang Empat, keputusan mengenai takhta bukan bermula daripada mesyuarat UMNO atau keputusan politik Menteri Besar.
Peranan Ismail Lasim kerana itu menjadi sangat penting untuk diperincikan. Tandatangannya pada dokumen tersebut tidak dengan sendirinya bermaksud beliau mempunyai kuasa memilih atau menurunkan seorang Yang di-Pertuan Besar. Pendirian Undang Yang Empat ialah tandatangan Menteri Besar merupakan sebahagian daripada proses yang mereka kaitkan dengan Perkara 10(2) UUTKNS. Ismail sendiri sebelum ini turut menegaskan bahawa Menteri Besar tidak mempunyai kuasa unilateral untuk mengosongkan takhta. Maka perbahasan yang lebih tepat bukan sama ada Menteri Besar boleh menjatuhkan Raja sesuka hati kerana perkara itu tidak dipertahankan oleh kerajaan negeri. Persoalannya ialah sama ada tindakan yang dimulakan oleh Undang Yang Empat telah memenuhi keseluruhan kehendak perlembagaan.
Jabatan Peguam Negara mempunyai pendirian berbeza mengenai perkara tersebut. Pada 17 September, AGC menyatakan Proklamasi 19 April tidak sah kerana menurut pandangannya, kehendak mandatori Perkara 10 tidak dipatuhi dan tiada fakta yang menunjukkan faktor kehilangan kelayakan di bawah Perkara 10(1) terpakai terhadap Tuanku Muhriz. AGC turut mengakui bahawa Dato’-Dato’ Undang mempunyai kuasa untuk mengambil tindakan berkaitan penurunan takhta, tetapi menegaskan kuasa tersebut tertakluk kepada tatacara dan asas pertimbangan yang diperuntukkan UUTKNS. Pertikaian sebenar dengan itu terletak pada kesahan proses dan bukannya pada dakwaan bahawa UMNO mempunyai kuasa menentukan takhta.
Perbezaan ini juga penting ketika menjawab tuduhan bahawa kerajaan UMNO menjadi pihak yang membuat keputusan menurunkan Tuanku Muhriz. Rekod yang berada dalam ruang awam menunjukkan Proklamasi 19 April datang daripada pihak Undang Yang Empat. Pada 22 September, Undang Yang Empat bersama Tunku Besar Tampin sekali lagi menyatakan bahawa dakwaan Menteri Besar dan EXCO mempunyai kuasa atau menjadi pihak yang menurunkan Yang di-Pertuan Besar tidak mencerminkan pendirian mereka tentang bagaimana keputusan tersebut dibuat. UMNO sebagai parti pula tidak mempunyai kedudukan dalam struktur adat yang memilih Yang di-Pertuan Besar.
Prinsip yang sama terpakai kepada kedudukan Tunku Nadzaruddin Tuanku Jaafar. Menurut pihak yang menyokong Proklamasi 19 April, pemilihannya dibuat oleh Undang Yang Empat melalui proses yang mereka sandarkan kepada Perkara 11 UUTKNS 1959. Tunku Nadzaruddin bukan dinamakan melalui mesyuarat UMNO, keputusan Menteri Besar atau undian EXCO. Barisan EXCO kemudiannya menerima kedudukan tersebut berdasarkan tafsiran mereka terhadap kesahan proklamasi berkenaan. AGC dan pihak lain mempertikaikan kesan undang-undangnya, tetapi pertikaian itu tidak mengubah persoalan asal mengenai siapakah institusi yang dikatakan membuat pemilihan tersebut.
Kontroversi kemudiannya melarat kepada kedudukan barisan EXCO apabila pihak Istana membatalkan pelantikan mereka. Ismail Lasim mengambil pendirian bahawa peruntukan berhubung tempoh jawatan EXCO tidak boleh dibaca secara terasing daripada peruntukan lain mengenai nasihat Menteri Besar dan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri. Beliau menyatakan bahawa tiada nasihat atau permintaan pernah diberikan olehnya untuk menamatkan pelantikan EXCO dan atas tafsiran tersebut kerajaan negeri menganggap barisan EXCO sedia ada masih sah.
Ini merupakan pertikaian perlembagaan yang berbeza daripada dakwaan bahawa UMNO mahu merampas kuasa Istana. Kerajaan negeri mendasarkan tindakannya pada tafsirannya terhadap UUTKNS, sementara pihak Istana, AGC dan pihak lain mempunyai pendirian yang tidak sama. Atas sebab itu, persoalan mengenai EXCO perlu dilihat melalui peruntukan yang dipertikaikan dan bukan semata-mata melalui label bahawa satu pihak menyokong Raja manakala satu pihak lagi menentangnya.
Isu penggantungan Setiausaha Kerajaan Negeri dan Penasihat Undang-Undang Negeri juga perlu dibezakan dengan jelas daripada pemecatan. Pada 22 September, Ismail mengumumkan penggantungan tugas kedua-dua pegawai berkenaan dan memaklumkan bahawa perkara itu akan dirujuk kepada pihak Persekutuan yang berkaitan. Kerajaan negeri turut menamakan pegawai untuk menjalankan fungsi berkenaan sementara menunggu pengisian seterusnya.
Di sinilah perbezaan antara membuat keputusan dengan melaksanakan keputusan perlu difahami. Proklamasi yang menjadi pusat pertikaian bertarikh 19 April 2026 dikemukakan atas nama Undang Yang Empat. Pihak Undang kemudian mendedahkan bahawa keempat-empat Undang telah menandatangani dan menurunkan cop mohor masing-masing pada dokumen berkenaan pada tarikh tersebut. Menteri Besar pula didakwa melengkapkan surat cara berkaitan melalui tandatangannya pada 3 Ogos. Dengan kata lain, menurut versi dan pendirian Undang Yang Empat, keputusan mengenai takhta bukan bermula daripada mesyuarat UMNO atau keputusan politik Menteri Besar.
Peranan Ismail Lasim kerana itu menjadi sangat penting untuk diperincikan. Tandatangannya pada dokumen tersebut tidak dengan sendirinya bermaksud beliau mempunyai kuasa memilih atau menurunkan seorang Yang di-Pertuan Besar. Pendirian Undang Yang Empat ialah tandatangan Menteri Besar merupakan sebahagian daripada proses yang mereka kaitkan dengan Perkara 10(2) UUTKNS. Ismail sendiri sebelum ini turut menegaskan bahawa Menteri Besar tidak mempunyai kuasa unilateral untuk mengosongkan takhta. Maka perbahasan yang lebih tepat bukan sama ada Menteri Besar boleh menjatuhkan Raja sesuka hati kerana perkara itu tidak dipertahankan oleh kerajaan negeri. Persoalannya ialah sama ada tindakan yang dimulakan oleh Undang Yang Empat telah memenuhi keseluruhan kehendak perlembagaan.
Jabatan Peguam Negara mempunyai pendirian berbeza mengenai perkara tersebut. Pada 17 September, AGC menyatakan Proklamasi 19 April tidak sah kerana menurut pandangannya, kehendak mandatori Perkara 10 tidak dipatuhi dan tiada fakta yang menunjukkan faktor kehilangan kelayakan di bawah Perkara 10(1) terpakai terhadap Tuanku Muhriz. AGC turut mengakui bahawa Dato’-Dato’ Undang mempunyai kuasa untuk mengambil tindakan berkaitan penurunan takhta, tetapi menegaskan kuasa tersebut tertakluk kepada tatacara dan asas pertimbangan yang diperuntukkan UUTKNS. Pertikaian sebenar dengan itu terletak pada kesahan proses dan bukannya pada dakwaan bahawa UMNO mempunyai kuasa menentukan takhta.
Perbezaan ini juga penting ketika menjawab tuduhan bahawa kerajaan UMNO menjadi pihak yang membuat keputusan menurunkan Tuanku Muhriz. Rekod yang berada dalam ruang awam menunjukkan Proklamasi 19 April datang daripada pihak Undang Yang Empat. Pada 22 September, Undang Yang Empat bersama Tunku Besar Tampin sekali lagi menyatakan bahawa dakwaan Menteri Besar dan EXCO mempunyai kuasa atau menjadi pihak yang menurunkan Yang di-Pertuan Besar tidak mencerminkan pendirian mereka tentang bagaimana keputusan tersebut dibuat. UMNO sebagai parti pula tidak mempunyai kedudukan dalam struktur adat yang memilih Yang di-Pertuan Besar.
Prinsip yang sama terpakai kepada kedudukan Tunku Nadzaruddin Tuanku Jaafar. Menurut pihak yang menyokong Proklamasi 19 April, pemilihannya dibuat oleh Undang Yang Empat melalui proses yang mereka sandarkan kepada Perkara 11 UUTKNS 1959. Tunku Nadzaruddin bukan dinamakan melalui mesyuarat UMNO, keputusan Menteri Besar atau undian EXCO. Barisan EXCO kemudiannya menerima kedudukan tersebut berdasarkan tafsiran mereka terhadap kesahan proklamasi berkenaan. AGC dan pihak lain mempertikaikan kesan undang-undangnya, tetapi pertikaian itu tidak mengubah persoalan asal mengenai siapakah institusi yang dikatakan membuat pemilihan tersebut.
Kontroversi kemudiannya melarat kepada kedudukan barisan EXCO apabila pihak Istana membatalkan pelantikan mereka. Ismail Lasim mengambil pendirian bahawa peruntukan berhubung tempoh jawatan EXCO tidak boleh dibaca secara terasing daripada peruntukan lain mengenai nasihat Menteri Besar dan Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri. Beliau menyatakan bahawa tiada nasihat atau permintaan pernah diberikan olehnya untuk menamatkan pelantikan EXCO dan atas tafsiran tersebut kerajaan negeri menganggap barisan EXCO sedia ada masih sah.
Ini merupakan pertikaian perlembagaan yang berbeza daripada dakwaan bahawa UMNO mahu merampas kuasa Istana. Kerajaan negeri mendasarkan tindakannya pada tafsirannya terhadap UUTKNS, sementara pihak Istana, AGC dan pihak lain mempunyai pendirian yang tidak sama. Atas sebab itu, persoalan mengenai EXCO perlu dilihat melalui peruntukan yang dipertikaikan dan bukan semata-mata melalui label bahawa satu pihak menyokong Raja manakala satu pihak lagi menentangnya.
Isu penggantungan Setiausaha Kerajaan Negeri dan Penasihat Undang-Undang Negeri juga perlu dibezakan dengan jelas daripada pemecatan. Pada 22 September, Ismail mengumumkan penggantungan tugas kedua-dua pegawai berkenaan dan memaklumkan bahawa perkara itu akan dirujuk kepada pihak Persekutuan yang berkaitan. Kerajaan negeri turut menamakan pegawai untuk menjalankan fungsi berkenaan sementara menunggu pengisian seterusnya.
AGC kemudian menyanggah tindakan tersebut dengan menyatakan bahawa MMK Negeri Sembilan tidak mempunyai kuasa undang-undang untuk menggantung kedua-dua penyandang berkenaan. Menurut AGC, urusan pelantikan termasuk penggantungan SUK terletak di bawah Suruhanjaya Perkhidmatan Awam manakala kedudukan Penasihat Undang-Undang Negeri melibatkan Suruhanjaya Perkhidmatan Kehakiman dan Perundangan sebagaimana diperuntukkan di bawah Perkara 37 UUTKNS. Ini bermakna tindakan kerajaan negeri memang telah diumumkan, tetapi kesan undang-undang tindakan itu turut dipertikaikan dan kuasa tatatertib muktamad bukan berada pada UMNO sebagai parti.
Semua perkembangan ini membawa kepada persoalan sama ada keseluruhan krisis tersebut boleh dirumuskan sebagai satu rancangan politik UMNO untuk menjatuhkan Raja. Tuduhan mengenai motif politik adalah satu perkara. Rekod mengenai siapa yang membuat dokumen, menandatanganinya dan mendakwa mempunyai kuasa perlembagaan adalah perkara yang lain. Setakat dokumen dan kenyataan yang telah didedahkan kepada umum, Proklamasi 19 April dikemukakan oleh Undang Yang Empat, manakala Menteri Besar dan kerajaan negeri memasuki proses tersebut pada peringkat pelaksanaan dan penerimaan keputusan berkenaan. Kesahan proses itu masih dipertikaikan, tetapi itu tidak sama dengan membuktikan bahawa UMNO merupakan institusi yang membuat keputusan asal mengenai takhta.
Pendirian yang mahu ditegaskan oleh UMNO dalam polemik ini kerana itu boleh dilihat melalui tiga asas. UMNO bukan badan yang memilih Yang di-Pertuan Besar. Urusan takhta Negeri Sembilan perlu ditentukan berdasarkan UUTKNS 1959 dan kedudukan institusi adat yang diperuntukkan di dalamnya. Sebarang pertikaian mengenai kesahan tindakan Undang, kerajaan negeri, Istana atau mana-mana pihak pula perlu ditentukan melalui proses perlembagaan dan undang-undang yang sah.
Kenyataan Anwar bahawa Menteri Besar dan EXCO tidak mempunyai mandat untuk menurunkan Raja sebenarnya menyentuh satu prinsip yang tidak jauh daripada apa yang ditegaskan oleh Undang Yang Empat sendiri. Mereka juga menyatakan Menteri Besar dan EXCO tidak mempunyai kuasa tersebut. Perbezaannya terletak pada siapa yang membuat keputusan asal dan sama ada prosedur Perkara 10 telah disempurnakan dengan sah. Anwar turut mengakui bahawa kuasa berkaitan penurunan takhta tertakluk kepada Undang, walaupun beliau menegaskan keputusan tersebut mesti mematuhi peraturan yang ditetapkan.
Justeru, krisis Negeri Sembilan tidak wajar disederhanakan kepada gambaran bahawa UMNO menentukan siapa yang boleh duduk di atas takhta. Itu bukan struktur yang diperuntukkan dalam sistem pemerintahan Negeri Sembilan. Persoalan yang sedang dipertikaikan jauh lebih khusus dan jauh lebih besar, iaitu siapakah Undang yang sah untuk bertindak, apakah syarat yang ditetapkan oleh Perkara 10, sama ada prosedur tersebut telah dipenuhi dan apakah kesan perlembagaan daripada tindakan yang dibuat sejak 19 April.
Pada akhirnya, takhta Negeri Sembilan tidak ditentukan oleh UMNO. Ia juga tidak sepatutnya ditentukan oleh perang kenyataan politik. Kedudukannya perlu dinilai berdasarkan UUTKNS 1959, Adat Perpatih, rekod tindakan institusi yang berkenaan dan proses undang-undang yang sah.
Dalam sebuah negeri yang sistem pemerintahannya mempunyai hubungan unik antara Raja dan institusi adat, mempertahankan institusi Raja bukan sekadar mempertahankan seseorang. Ia juga bermaksud mempertahankan aturan yang menentukan bagaimana seseorang dipilih, bagaimana kuasa dilaksanakan dan bagaimana pertikaian diselesaikan.
Sebab itulah jawapan kepada kemelut ini akhirnya bukan terletak pada siapa paling lantang membuat tuduhan. Jawapannya terletak pada Perlembagaan, Adat dan proses yang sah.
