Kemelut institusi dan adat di Negeri Sembilan pada April lalu bukan sekadar berkisar mengenai kedudukan Yang di-Pertuan Besar atau Undang Luak Sungei Ujong.
Di tengah-tengah pertikaian itu muncul satu persoalan dan sehingga kini menjadi antara perkara paling penting untuk memahami keseluruhan kronologi krisis tersebut.
Persoalannya ialah apakah sebenarnya yang berlaku dan diputuskan dalam Sidang Khas Dewan Keadilan dan Undang Negeri Sembilan pada 17 April 2026?
Persoalan itu menjadi semakin penting apabila Undang Yang Empat bersama Tunku Besar Tampin secara terbuka mempertikaikan kenyataan Menteri Besar ketika itu, Datuk Seri Aminuddin Harun, berhubung kedudukan Mubarak Thahak sebagai Undang Luak Sungei Ujong.
Menurut laporan Malaysiakini bertarikh 21 April 2026, Undang Yang Empat bersama Tunku Besar Tampin bukan sahaja mempertikaikan kenyataan Aminuddin, malah melalui sepucuk surat menyatakan bahawa beliau tidak lagi layak menerajui pentadbiran kerajaan Negeri Sembilan.
Pertikaian tersebut berpunca daripada kenyataan Aminuddin mengenai Sidang Khas Dewan Keadilan dan Undang pada 17 April. Aminuddin sebelum itu dilaporkan menyatakan bahawa sidang berkenaan telah mengesahkan pemecatan Mubarak sebagai Undang Luak Sungei Ujong. Namun Undang Yang Empat dan Tunku Besar Tampin memberikan gambaran yang berbeza mengenai apa yang berlaku dalam mesyuarat tersebut. Menurut mereka, ahli Dewan Keadilan dan Undang yang hadir tidak pernah mencapai suatu keputusan secara kolektif dan sebulat suara sebagaimana yang digambarkan.
Malaysiakini melaporkan bahawa pihak Undang Yang Empat dan Tunku Besar Tampin mempertikaikan kebenaran kenyataan Menteri Besar mengenai perkara tersebut. Pada masa yang sama, portal itu turut memaklumkan bahawa Aminuddin dan Speaker Dewan Undangan Negeri telah dihubungi bagi mendapatkan penjelasan. Perincian ini penting kerana ia menunjukkan bahawa apa yang berlaku pada 17 April bukan sekadar perbezaan pendapat biasa, sebaliknya melibatkan dua gambaran yang berbeza mengenai hasil sebuah mesyuarat institusi yang mempunyai implikasi besar terhadap perkembangan selepasnya.
Di sinilah kemelut Negeri Sembilan berubah daripada sekadar pertikaian tafsiran kepada persoalan mengenai rekod proses membuat keputusan. Sekiranya keputusan untuk menamatkan kedudukan Mubarak benar-benar dibuat dalam Sidang Khas Dewan Keadilan dan Undang pada 17 April, maka rekod mesyuarat itu sepatutnya menjadi antara dokumen paling penting untuk menjelaskan apa yang berlaku. Minit tersebut seharusnya mampu menunjukkan perkara yang dibincangkan, pihak yang hadir, pendirian anggota mesyuarat dan keputusan yang akhirnya dicapai.
Jika sebaliknya tiada keputusan kolektif seperti yang didakwa oleh Undang Yang Empat dan Tunku Besar Tampin, maka asas kepada kenyataan bahawa Mubarak telah pun disingkirkan sebelum perkembangan pada 19 April perlu diperjelaskan dengan lebih menyeluruh. Perkara ini bukan isu teknikal yang kecil kerana kedudukan Mubarak mempunyai kaitan langsung dengan hujah yang digunakan oleh kerajaan negeri ketika itu dalam mempertikaikan pengisytiharan pada 19 April yang menyentuh kedudukan Tuanku Muhriz Tuanku Munawir.
Aminuddin dilaporkan mempertikaikan pengisytiharan tersebut atas alasan bahawa Mubarak tidak lagi mempunyai kuasa sebagai Undang Luak Sungei Ujong ketika dokumen itu dibacakan. Kerajaan negeri ketika itu turut mengambil pendirian bahawa pengisytiharan berkenaan tidak diiktiraf. Pada masa yang sama, Undang Yang Empat mengemukakan pendirian mereka sendiri dengan menyatakan bahawa suatu proses siasatan terhadap Tuanku Muhriz telah dijalankan sebelum tindakan pada 19 April diumumkan.
Sebab itu tarikh 17 April tidak boleh dilihat secara berasingan daripada keseluruhan kronologi krisis. Apa yang berlaku dalam Sidang Khas Dewan Keadilan dan Undang pada hari tersebut berpotensi menentukan bagaimana tindakan pada 19 April dan pendirian kerajaan negeri selepas itu harus difahami. Jika benar satu keputusan rasmi telah dibuat, rekodnya menjadi penting. Jika tiada keputusan sedemikian, persoalan yang lebih besar timbul mengenai bagaimana kenyataan bahawa satu keputusan telah disahkan boleh dikemukakan kepada umum.
Persoalan mengenai minit mesyuarat 17 April kemudiannya terus menjadi perhatian. Dalam laporan susulan Malaysiakini pada 24 April, Setiausaha Sulit Undang Luak Sungei Ujong, Hanafi Ruzlan, dilaporkan mencabar kerajaan negeri supaya mendedahkan minit mesyuarat tersebut bagi membuktikan dakwaan bahawa keputusan mengenai Mubarak telah dibuat secara sebulat suara. Menurut laporan berkenaan, pihak Undang juga mahukan rekod tersebut didedahkan bagi memperjelaskan kedudukan sebenar.
Perkembangan ini menjadikan minit 17 April bukan lagi sekadar dokumen pentadbiran biasa. Ia menjadi antara bahan yang berpotensi menjawab pertikaian mengenai asas kepada beberapa tindakan dan kenyataan yang menyusul selepas itu. Apabila dua pihak yang mempunyai kedudukan institusi memberikan gambaran berbeza mengenai mesyuarat yang sama, penjelasan paling kukuh seharusnya datang daripada rekod rasmi dan bukannya melalui kenyataan yang terus bercanggah antara satu sama lain.
Krisis sebesar ini tidak sepatutnya bergantung kepada ingatan, tafsiran atau kenyataan politik semata-mata. Ia perlu kembali kepada dokumen, surat rasmi, minit mesyuarat, peruntukan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan dan rekod keputusan setiap institusi yang terlibat. Dalam keadaan seperti ini, dokumen bukan sekadar pelengkap kepada naratif. Dokumen adalah asas untuk menentukan apakah proses sebenar yang telah berlaku.
Apakah Sidang Khas Dewan Keadilan dan Undang pada 17 April benar-benar membuat keputusan kolektif mengenai kedudukan Mubarak?
Jika keputusan tersebut memang dibuat, apakah bentuk dan kandungan keputusan itu?
Jika sebaliknya tidak pernah wujud keputusan kolektif, bagaimana gambaran bahawa keputusan tersebut telah disahkan boleh muncul dan dijadikan sebahagian daripada asas tindakan kerajaan negeri ketika itu?
Jawapan kepada persoalan tersebut tidak seharusnya ditentukan berdasarkan siapa yang paling lantang atau pihak mana yang lebih kuat dari sudut politik.
Jawapannya perlu datang daripada rekod yang boleh diperiksa dan dinilai secara objektif. Minit mesyuarat 17 April mempunyai nilai yang besar kerana ia berpotensi menjelaskan salah satu pertikaian paling awal yang kemudiannya berkembang menjadi krisis institusi dan adat yang jauh lebih besar.
Selagi kandungan rekod tersebut tidak diperjelaskan kepada tahap yang mampu menjawab percanggahan antara pihak-pihak terbabit, tarikh 17 April 2026 akan terus menjadi salah satu titik paling penting dalam keseluruhan kemelut Negeri Sembilan. Dalam krisis yang menyentuh adat, undang-undang dan institusi diraja, ketelusan terhadap proses bukan pilihan sampingan. Ia adalah perkara asas bagi memastikan setiap tindakan dapat dinilai berdasarkan fakta, rekod dan peruntukan yang sah.
Sumber utama artikel ini ialah laporan Malaysiakini bertarikh 21 April 2026 mengenai pertikaian Undang Yang Empat terhadap kenyataan Aminuddin Harun serta laporan susulan Malaysiakini pada 24 April 2026 mengenai tuntutan supaya minit Sidang Khas Dewan Keadilan dan Undang pada 17 April didedahkan.
