Selama bertahun-tahun, masalah kewangan Tabung Haji dipersembahkan kepada rakyat dalam bentuk paling mudah, iaitu wang umat Islam kononnya hilang kerana dicuri dan disakau. Naratif itu mudah dijual kerana pendek, emosional dan cukup kuat untuk membangkitkan kemarahan. Namun, Laporan Suruhanjaya Siasatan Diraja mengenai pengurusan dan operasi Lembaga Tabung Haji bagi tempoh 2014 hingga 2020 menceritakan masalah yang jauh lebih besar dan rumit.
RCI mendapati masalah Tabung Haji bukan berlaku kerana satu kejadian sahaja. Sebaliknya, ia berpunca daripada beberapa masalah yang berlaku serentak, termasuk pembayaran hibah yang terlalu tinggi, kos bantuan haji yang semakin meningkat, pelaburan yang berisiko, kerugian aset yang tidak direkodkan sepenuhnya, kelemahan dalam proses audit serta pengaruh politik dalam beberapa keputusan penting.
Masalah kewangan Tabung Haji juga tidak berlaku secara tiba-tiba. Ia semakin membesar apabila keputusan yang disukai ramai terus dibuat walaupun kedudukan kewangan institusi itu semakin lemah.
Masalah kewangan Tabung Haji juga tidak berlaku secara tiba-tiba. Ia semakin membesar apabila keputusan yang disukai ramai terus dibuat walaupun kedudukan kewangan institusi itu semakin lemah.
Dapatan paling mengejutkan tertumpu kepada penyata kewangan Tabung Haji bagi tahun 2017. Pada tahun tersebut, Tabung Haji merekodkan keuntungan sebanyak RM3.4 bilion. Bagaimanapun, RCI mendapati institusi itu sepatutnya mencatatkan kerugian bersih kira-kira RM1.4 bilion sekiranya piawaian Malaysian Financial Reporting Standards dilaksanakan sepenuhnya. Ini bermakna wujud perbezaan hampir RM4.8 bilion antara keuntungan yang dilaporkan dengan kedudukan selepas pelarasan kewangan yang sepatutnya dibuat.
Perbezaan besar itu berpunca antaranya daripada kegagalan merekodkan rosot nilai terhadap beberapa pelaburan dalam syarikat bersekutu dan anak syarikat, selain kejatuhan nilai aset pelaburan yang tidak diambil kira sepenuhnya. Di atas kertas, Tabung Haji kelihatan kukuh dan menguntungkan. Namun, selepas nilai sebenar pelaburannya dinilai, institusi itu sebenarnya sudah berada dalam keadaan kewangan yang kritikal. Inilah bahayanya apabila angka keuntungan menjadi lebih penting daripada realiti di belakang angka tersebut.
Pada tahun 2017, Tabung Haji mengisytiharkan hibah tahunan sebanyak 4.5 peratus dan hibah haji sebanyak 1.75 peratus. Jumlah yang dibayar kepada pendeposit mencecah kira-kira RM2.75 bilion. RCI berpandangan pembayaran tersebut tidak sepatutnya dibuat tanpa Sijil Audit Bersih yang benar-benar mencerminkan kedudukan kewangan institusi. Suruhanjaya turut menegur pendekatan Jabatan Audit Negara yang meletakkan beberapa isu penting sekadar sebagai Emphasis of Matter, sedangkan isu berkenaan sepatutnya diklasifikasikan sebagai ketidakpatuhan yang lebih serius.
RCI juga mengkritik penggunaan kaedah Realisable Asset Value atau RAV bagi menentukan kemampuan membayar hibah. Kaedah tersebut menghasilkan nilai aset yang lebih tinggi berbanding nilai dalam penyata kewangan beraudit. Apabila nilai aset kelihatan lebih besar, ruang untuk mengisytiharkan hibah juga kelihatan lebih luas, walaupun kemampuan sebenar institusi tidak sekuat yang dipersembahkan.
Hibah tinggi sudah tentu menggembirakan pendeposit. Ia turut memberikan gambaran bahawa Tabung Haji berada dalam keadaan cemerlang. Namun, hibah bukan hadiah politik dan bukan pula hak automatik yang wajib diberikan setiap tahun.
Hibah sepatutnya datang daripada keuntungan sebenar selepas semua kerugian, rosot nilai, liabiliti dan risiko pelaburan diambil kira. Apabila sesebuah institusi membayar lebih daripada kemampuan, wang itu bukan datang dari udara. Ia akan menghakis rizab, meningkatkan tekanan kepada pelaburan dan memindahkan beban kepada tahun-tahun berikutnya.
Punca kedua yang memberikan tekanan besar ialah Bantuan Kewangan Haji atau HAFIS. RCI mendapati jumlah bantuan yang ditanggung Tabung Haji meningkat daripada RM106 juta pada 2014 kepada RM300 juta pada 2019. Jumlah itu dijangka menghampiri RM400 juta setahun mulai 2022 dan boleh meningkat sehingga RM742.47 juta setahun menjelang 2030 sekiranya model subsidi serta kadar bayaran haji ketika itu dikekalkan.
Kos sebenar haji bagi jemaah Muassasah meningkat daripada RM15,553 pada 2013 kepada RM25,540 pada 2022. Namun, antara 2014 hingga 2019, bayaran yang dikenakan kepada jemaah kekal pada RM9,980 seorang. Perbezaan itu ditanggung oleh Tabung Haji melalui hasil pelaburannya. Masalahnya, wang yang digunakan untuk menampung subsidi datang daripada sumber sama yang diperlukan untuk membayar hibah, memperkukuh rizab dan melindungi simpanan pendeposit.
Tabung Haji akhirnya dipaksa memenuhi dua tuntutan serentak. Pendeposit mahukan hibah tinggi, manakala bakal jemaah mengharapkan kos haji terus rendah. Kedua-duanya mempunyai tujuan yang baik, namun kedua-duanya juga mempunyai harga. RCI menganggarkan Tabung Haji memerlukan sekurang-kurangnya RM60 bilion dalam bentuk deposit bagi menampung model bantuan kewangan haji pada tahap tersebut. Dalam masa sama, kerajaan menjamin deposit pendeposit yang ketika laporan disiapkan bernilai kira-kira RM88 bilion.
Sekiranya Tabung Haji gagal memenuhi obligasinya, jaminan kerajaan mungkin perlu diaktifkan. Pada tahap itu, masalah sebuah institusi boleh bertukar menjadi beban kewangan negara. Inilah sebabnya mengapa subsidi dan hibah tidak boleh dinilai hanya berdasarkan populariti atau manfaat jangka pendek. Ia mesti diukur berdasarkan kemampuan sebenar institusi untuk menanggungnya.
RCI turut mendapati beberapa keputusan penting berkaitan hibah, bayaran haji dan Bantuan Kewangan Haji dipengaruhi unsur politik.
Akta Tabung Haji 1995 memberikan kuasa yang sangat luas kepada Menteri, termasuk dalam urusan pelantikan anggota Lembaga, pengurusan dana, pelaburan dan pengisytiharan hibah. Ketiadaan kriteria pelantikan yang khusus turut membuka ruang kepada ahli politik aktif menduduki kedudukan penting dalam institusi tersebut.
Campur tangan politik tidak semestinya berlaku melalui arahan bertulis. Ia boleh muncul dalam bentuk tekanan supaya hibah kekal tinggi, bayaran haji tidak dinaikkan atau keputusan tidak popular ditangguhkan kerana bimbang kehilangan sokongan rakyat. Di sinilah masalah sebenar bermula. Pemimpin mahu dipuji kerana memberikan hibah tinggi. Kerajaan mahu dilihat prihatin kerana mengekalkan kos haji rendah. Pengurusan pula berdepan tekanan untuk menghasilkan keuntungan yang cukup bagi memenuhi kedua-dua tuntutan tersebut.
Apabila keuntungan sebenar tidak mencukupi, institusi terdorong mengambil risiko pelaburan yang lebih besar. Apabila pelaburan merosot, kerugian pula tidak direkodkan sepenuhnya. Kemudian hibah terus dibayar berdasarkan gambaran kewangan yang lebih cantik daripada keadaan sebenar. Akhirnya, keputusan popular hari ini dibayar menggunakan keselamatan kewangan pendeposit pada masa hadapan.
RCI tidak hanya mempersoalkan hibah serta subsidi. Suruhanjaya turut mengesyorkan audit forensik terhadap beberapa pelaburan yang mengalami kerugian atau penyusutan nilai besar, termasuk FGV, TH Indo Plantations, TH Properties dan Putrajaya Perdana. RCI juga menegur amalan pemberian bonus tinggi serta mencadangkan supaya bonus kepada Lembaga Pengarah TH Properties yang tidak mematuhi peraturan dituntut semula.
Dapatan ini memperlihatkan ketidakselarasan yang sukar dipertahankan. Ketika kedudukan kewangan institusi semakin tertekan, ganjaran masih diberikan. Ketika nilai pelaburan menyusut, hibah tinggi masih mahu dipertahankan. Ketika subsidi semakin membesar, tiada keberanian politik untuk menjelaskan bahawa model tersebut tidak boleh berterusan selama-lamanya. Semuanya kelihatan baik selagi bil sebenar belum tiba.
RCI mengesyorkan hibah hanya ditentukan berdasarkan penyata kewangan tahunan yang telah diaudit dan bukan menggunakan kaedah RAV. Bantuan kewangan haji pula dicadangkan supaya diberikan secara bersasar kepada mereka yang benar-benar memerlukan. Deposit minimum bagi mendapatkan giliran haji pertama turut dicadangkan dinaikkan daripada RM1,300 kepada kos haji semasa.
Cadangan ini mungkin tidak popular. Namun, pemulihan institusi tidak boleh dibina dengan terus menjanjikan segala-galanya kepada semua orang. Orang yang benar-benar memerlukan wajar dibantu, tetapi jemaah yang berkemampuan tidak sepatutnya menerima bantuan pada kadar sama. Pendeposit berhak menerima agihan keuntungan, tetapi agihan itu mestilah datang daripada keuntungan sebenar, bukan nilai aset yang diperindah atau kerugian yang belum diiktiraf sepenuhnya. Pengurusan juga wajar menerima ganjaran, tetapi ganjaran mesti berdasarkan prestasi sebenar, pematuhan dan kemampuan institusi.
Dapatan RCI tidak bermakna semua individu yang pernah mengurus Tabung Haji secara automatik melakukan jenayah. RCI mengenal pasti kelemahan, keputusan dan urus niaga yang memerlukan perhatian. Penentuan sama ada berlaku pecah amanah, salah guna kuasa, penipuan atau pelanggaran undang-undang perlu dibuat melalui siasatan badan penguatkuasaan, keputusan pihak pendakwaan dan proses mahkamah.
Kerajaan telah memutuskan supaya siasatan penuh berdasarkan dapatan RCI diteruskan serta-merta. Laporan itu mengandungi 25 syor penambahbaikan, dengan kerajaan memaklumkan kira-kira 75 peratus daripadanya telah dilaksanakan oleh pengurusan Tabung Haji. Oleh itu, laporan tersebut tidak boleh digunakan untuk menghukum seseorang hanya melalui tajuk berita. Namun, ia juga tidak boleh diputar sehingga seolah-olah tiada apa-apa yang berlaku.
Kegagalan merekodkan kerugian secara sempurna, pembayaran hibah melampaui kemampuan, subsidi yang tidak mampan, pelaburan berisiko, kelemahan audit serta campur tangan politik ialah persoalan serius yang menuntut pertanggungjawaban. Laporan RCI akhirnya memaksa semua pihak menerima satu kebenaran yang tidak selesa.
Krisis Tabung Haji bukan sekadar cerita tentang wang yang hilang. Ia ialah kegagalan seluruh ekosistem pengurusan, daripada pembuat dasar, anggota Lembaga, pengurusan pelaburan dan juruaudit hinggalah kepada budaya politik yang terlalu takut membuat keputusan tidak popular.
Selama bertahun-tahun, umat Islam diberikan dua perkara yang mereka sukai, iaitu hibah tinggi dan kos haji rendah. Namun, jarang sekali mereka diberitahu bahawa kedua-duanya ditanggung oleh institusi yang sama, menggunakan sumber keuntungan yang sama dan bergantung pada prestasi pelaburan yang tidak sentiasa stabil. Apabila pemimpin tidak berani bercakap benar, institusi akhirnya dipaksa membayar harga populariti politik.
Tabung Haji tidak memerlukan lebih banyak slogan mengenai siapa paling membela umat. Ia memerlukan pengurusan profesional, audit yang berani, pelaburan berdisiplin, subsidi bersasar dan pemimpin yang sanggup memberitahu rakyat bahawa setiap pemberian mempunyai kos.
Itulah dapatan paling besar daripada RCI. Masalah Tabung Haji bukan kerana umat Islam menerima terlalu banyak manfaat. Masalahnya ialah manfaat tersebut diberikan tanpa keberanian untuk mengukur sama ada institusi itu benar-benar mampu menanggungnya.
Namun akhirnya, RCI diawalnya menjadi bahan momokan politik dan pastinya yang mendapat keuntungan adalah penyimpan di Tabung Haji dan umat Islam khasnya.
